تغییرات اقلیمی و تاثیر آن بر شیوع ویروس‌ ها

تغییرات اقلیمی و تاثیر آن بر شیوع ویروس‌ ها

تغییرات اقلیمی چه تاثیری بر روند شیوع ویروس‌ها دارند؟

به مناسبت ۱۶ خرداد، روز جهانی محیط زیست

در دهه‌های آینده، تخریب محیط زیست، افزایش دما و تغییرات شدید آب و هوایی عواملی هستند که سلامت انسان ها را در معرض تهدیدات ویروسی قرار می‌دهند. 

تجربه‌ بیماری ها‌ی همه گیر در گذشته نشان داده‌ است که تغییرات در میزان دما، بارندگی و رطوبت تاثیرات به ‌سزایی بر شیوع ویروس ها و بیماری‌های ویروسی دارند. به عنوان مثال در تابستان سال ۱۸۷۸، در قسمت جنوبی ایالات متحده آمریکا، بر اثر شیوع بیماری تب زرد فاجعه‌ای عظیم به وقوع پیوست. تب زرد به شکلی غیرمستقیم و از طریق نیش نوع خاصی از پشه بین افراد منتقل می‌شد. در پی این رخداد، حدود صد هزار نفر به این بیماری مبتلا شدند و تقریباً بیست هزار نفر بر اثر آن جان خود را از دست دادند. در برخی منابع، خسارت اقتصادی وارده بر اثر شیوع این بیماری تا دویست میلیون دلار تخمین زده شد!

در قرن هجده و نوزده میلادی، تب زرد به عنوان ویروسی همه‌گیر در شهرهای حوزه جنوبی رودخانه می‌‌سی‌سی‌پی به حساب می‌آمد. گزارش مجلس سنای آمریکا در سال ۱۹۱۱ به صراحت اعلام نمود که در دوران کوتاه سیطره این بیماری (از ماه جولای تا ماه اکتبر)، هزینه‌های جبران ناپذیری بر بخش‌های اجتماعی و اقتصادی کشور وارد آمد؛ به نحوی که مناطق تحت نفوذ این بیماری به طور کامل فلج شدند.


باروت آماده انفجار

تا سال ۱۹۱۱ پیشرفت‌ها در شیوه ذخیره سازی آب و رعایت موارد بهداشتی در زمین‌های کشاورزی و بشکه‌های مخصوص جمع‌آوری و ذخیره آب باران از رشد پشه ها جلوگیری نموده بود. اما تا پایان قرن بیستم طول کشید تا دانشمندان دریابند چرا در برخی سالها میزان شیوع و شدت فراگیری بیماری های همه گیر نسبت به گذشته بیشتر شده است.

در فاصله سال های ۱۷۹۳ تا ۱۹۰۵ نُه موج همه گیری بیماری تب زرد رخ داد که هفت مورد از آن ها، مصادف با وقوع ضایعه «ال نینو» بوده است.

ال‌نینو به‌طور ساده عبارت است از یک رخداد اقلیمی کلان که در اثر رها شدن انرژی انباشته در بزرگترین حوزه اقیانوسی جهان یعنی جنوب اقیانوس آرام رخ می‌دهد. نشانه اولیه آن هم تغییر جهت جریان آب‌های سرد و گرم و همچنین بادهای وزنده در این منطقه است.

ال نینو به طور متوسط هر ۴ سال یکبار در سواحل اقیانوس آرام بروز می‌کند و ماحصل آن بارندگی زیاد و وقوع سیلاب و تابستان های به شدت گرم است؛ در سال ۱۸۷۸ تلاقی ال نینو با همه گیری تب زرد منجر به بروز یک فاجعه شد که تا زمان خود کم نظیر بود.

 

عوامل تاثیرگذاری که در شیوع بیماری‌های ویروسی در راه هستند

پیش‌بینی دقیق اینکه تغییرات اقلیمی چه تاثیری بر روند گسترش بیماری‌های ویروسی دارند، بسیار پیچیده و دشوار است؛ چرا که این مهم در نهایت حاصل برهم‌کنش چند عامل مختلف نظیر آب‌ و هوا، طبیعت و فعالیت‌های انسانی است. اما نوسانات سالانه‌ای که در نرخ شیوع بیماری های ویروسی مثل آنفولانزا یا همه گیری تاریخی بیماری ها مثل بیماری تب زرد رخ می‌دهد، می‌تواند حاوی سرنخ‌های روشنگری برای ما باشد.

بر اساس گزارش‌های دولتی در خصوص تغییرات آب و هوایی، فعالیت‌های انسانی باعث شده‌اند که دمای هوای زمین در حدود یک درجه سانتیگراد گرم‌تر از دوران پیش از صنعتی شدن باشد. اگر روند موجود کماکان ادامه یابد، پیش‌بینی می‌شود که در بازه زمانی بین سالهای ۲۰۳۰ تا ۲۰۵۲ این رقم به ۱٫۵ درجه سانتیگراد افزایش یابد که نتیجه آن، تغییرات اقلیمی شدید خواهد بود؛ آثاری نظیر خشکسالی، جاری شدن سیل، گرم شدن جو زمین، افزایش میزان رطوبت و تغییر جهت حرکت آب‌های گرم که در آینده گریبان اکوسیستم را خواهد گرفت و در نتیجه می‌تواند زندگی جانداران از جمله انسان را با مخاطرات گسترده‌ای روبرو کند.

"در بین گونه‌هایی که از این مخاطرات تاثیر می پذیرند، هم حیوانات میزبانی وجود دارند که می‌توانند انسان را نیز به بیماری های مختلف مبتلا کنند- یا دست‌کم پتانسیل این کار را دارند- و هم حشراتی وجود دارند که ناقل این بیماری ها بین این جانداران هستند."

تا به امروز شواهد محکمی وجود ندارد که نشان‌دهنده تاثیر تغییرات آب‌ و هوایی در روند گسترش ویروس کرونا باشد؛ اما در مورد نقش احتمالی الگوهای مختلف اقلیمی بر شیوع ویروس، بحث‌های جدی وجود دارد. به هر حال یافته های پیشین حاکی از این هستند که تاثیر فعالیت انسان در روند گرمایش زمین و ایجاد تغییرات اقلیمی به شکل فزاینده‌ای امکان انتقال ویروس‌ها را از گونه‌های وحشی جانوری به انسان افزایش داده‌ است.

شیوع ویروس ها میان گونه‌های مختلف جانداران، بیماری های جدیدی را ایجاد می‌کند که سیستم دفاعی بدن در مقابل آن‌ها به شدت ضعیف است؛ درست مانند اتفاقی که در مورد بیماری COVID-19 که حاصل ویروس کرونای جدید است، رخ داد. 

بر اساس گزارش‌های منتشر شده از سوی سازمان بهداشت جهانی، پیش‌بینی می‌شود که تغییرات آب‌ و هوایی در سطح جهان، تاثیر به سزایی در روند گسترش بیماری‌های عفونی بگذارد که این امر می‌تواند جامعه انسانی را با چالش جدی مواجه کند. خلاصه سازوکارها و عواملی که بر روند گسترش بیماری‌های ویروسی اثرگذارند عبارتند از:

  • حشرات ناقل
  • جانوران میزبان
  • رفتار انسانی
  • سیستم دفاعی بدن

 

حشرات ناقل

حشراتی مانند پشه و کنه که نیش آن‌ها می‌تواند عامل انتقال بیماری‌های ویروسی باشد عموماً خونسرد هستند؛ به این معنا که بدن آن‌ها به خودی خود قادر به تنظیم دما نیست و نوسانات دمایی خارج از بدن بر آن اثر می‌گذارد. ممکن است افزایش ناگهانی و فزاینده دما، برخی حشرات ناقل را از بین ببرد اما بالعکس افزایش‌های کوچک و سریالی می‌تواند به بقا و رشد آنها کمک کند. از لحاظ تئوری، افزایش دما و به دنبال آن تغییرات اقلیمی می‌تواند به طور بالقوه‌ انسان‌ها را بیش از پیش در معرض گزش حشرات و مشکلات حاصل از آن قرار دهد.

طیف مشخصی از شرایط آب‌وهوایی و دمایی وجود دارد که حشرات می‌توانند در آن زنده بمانند و تولیدمثل کنند. بنابراین، آب‌و هوای گرم می‌تواند بر روند زیست آن‌ها تاثیر بگذارد و حتی آن‌ها را در موقعیت جهش برای انطباق بیشتر با شرایط محیطی قرار دهد.

این تغییرات می‌تواند منجر به بروز بیماری‌های جدیدی شود که از آن‌‌ها تحت عنوان «بیماری‌های عفونی در حال ظهور» یاد می‌شود و این بیماری ها طی بیست سال اخیر در مناطقی از جهان ایجاد شده و به تدریج گسترش یافته‌اند.

در گزارشی که در سال ۲۰۰۸ توسط مجله نیچر منتشر گردید، به این موضوع اشاره شده که حشرات عامل انتقال ۳۰% از بیماری‌های عفونی در دهه گذشته بوده‌اند که این خود موجب بروز نگرانی‌های فزاینده‌ای شد چرا که ۳۰% رقم بسیار بزرگی نسبت به گذشته محسوب می شود.

در ادامه این گزارش نیز آمده است که این افزایش چشمگیر تحت تاثیر ناهنجاری‌های آب‌ و هوایی دهه ۱۹۹۰ به وقوع پیوسته است و این امر به این فرضیه دامن می‌زند که تغییرات اقلیمی می‌توانند باعث ظهور بیماری‌هایی شوند که منشا آن ها همان حشرات تاثیرپذیر از شرایطی نظیر بارندگی، دما و رخدادهای آب و هوایی شدید هستند. 


تغییرات در میزان بارش 

متخصصان بر این باورند که تغییرات اقلیمی می‌تواند منجر به افزایش میزان بارندگی در برخی مناطق و کاهش آن در مناطق دیگر شود که این مسئله احتمالاً تبعات پیش‌بینی ناپذیری با خود به همراه داشته باشد.

افزایش بارندگی می‌تواند موجب گسترش محدوده‌ آب‌های راکد و باز شود. این مناطق مانند گودال‌ها و محوطه پسماندهای رهاشده، شرایط را برای رشد حشرات مهیا می‌سازند. به گفته سازمان بهداشت جهانی، تب زرد و تب دنگه هر دو از طریق نوع مشابهی از پشه‌ها که در فضای مرطوب رشد می‌کنند انتقال می یابند.

از طرفی دیگر در برخی مناطق، این خشکسالی است که زمینه را برای تولید مثل حشرات ناقل فراهم می‌کند چراکه بستر رودخانه‌ها خشک شده و تبدیل به باتلاق می گردد و انسان‌ها نیز تلاش بیشتری برای ذخیره آب‌های جاری در مخازن خود می‌کنند.

کارشناسان معتقدند که یک زمستان گرم و در پی آن یک تابستان گرم و خشک در سال ۱۹۹۹، طی فرایندی پیچیده منجر به شیوع ویروسی کشنده در مناطقی از آمریکا شد که پشه‌ها عامل اصلی انتقال آن بودند.

علاوه بر موارد مذکور و تاثیراتی که افزایش آب‌های راکد بر تولید مثل حشرات می‌گذارد، تغییرات اقلیمی می‌تواند تعادل طبیعت را بر هم زده و شرایط زیستی را نیز ناپایدار کند؛ مثلاً این تغییرات می‌تواند باعث از بین رفتن موجوداتی نظیر قورباغه‌ها و سنجاقک‌ها شود که با تغذیه از حشرات، شرایط اکوسیستم را متعادل نگه می‌دارند.

پرندگان نیز میزبان اصلی ویروس‌ها هستند و تراکم جمعیت زیاد آنها در گودال‌های آب کوچک آنها را تبدیل به اهدافی آسان برای گزیده شدن توسط حشرات می کند.  


جانوران میزبان چه تاثیری در شیوع ویروس دارند

بیماری‌هایی که از طریق حیوانات به انسان منتقل می‌شوند موسوم به بیماری مشترک انسان و دام هستند. 

نویسندگان مقاله‌ای در ژورنال معتبر  Annals of the American Thoracic Society این مسئله را اینطور بیان می‌کنند: اگر تغییرات اقلیمی منجر به آوارگی حیوانات وحشی شود، آن‌ها بیماری‌های مشترک بین انسان و دام را به میان ما خواهند آورد. تغییرات اقلیمی با ایجاد دگرگونی در زیست‌بوم و حیات وحش و ایجاد ناهنجاری در محصولات زراعی و دامی می‌تواند منجر به بروز بیماری‌هایی گردد که سیستم دفاعی بدن انسان در مقابل آن‌ها آسیب‌پذیرتر است.

به عنوان مثال، تغییر در میزان بارندگی و دما می‌تواند بر سیستم غذایی حیواناتی نظیر خفاش‌ها، گوزن‌ها، مورچه خوارها و شامپانزه‌ها اثر بگذارد و این امر ممکن است آن‌ها را در معرض تماس نزدیک‌تر با انسان‌ها قرار دهد. شواهدی وجود دارد که این فرضیه را تایید می‌کنند.

در اواخر سال ۱۹۹۹، دانشمندان در لوس سانتوس پاناما اولین شواهد ابتلا به سندرم ریوی هانتا ویروس را در آمریکای مرکزی کشف کردند. این بیماری کشنده، که در زمره بیماری‌های مشترک انسان و دام قرار می‌گیرد، از طریق بزاق، ادرار و مدفوع جوندگان منتقل می‌شود.

گزارشی در این خصوص نشان می دهد که افزایش چشمگیر میزان بارندگی‌ها از سپتامبر تا اکتبر سال ۱۹۹۹ در شهر لوس سانتوس باعث افزایش ناگهانی تعداد جوندگان در آن شهر شده است.

بارندگی لجام گسیخته به طور غیرمستقیم می‌تواند موجب گسترش فزاینده بیماری‌های ویروسی شود که همه ساله سلامت میلیون‌ها انسان را تحت تاثیر قرار می‌دهد. برای مثال، تغییرات در میزان بارش می‌تواند باعث جاری شدن فاضلاب‌های انسانی در سطح زمین و انتقال آن‌ها به دریاها شود و هنگامی که چنین اتفاقی می‌افتد، این احتمال وجود دارد که این فاضلاب‌ها بیماری‌هایی را در بین جانداران دریایی ایجاد کنند که برای انسان ها نیز به مراتب خطرناک تر و مهیب تر هستند.


رفتار انسانی

مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها در ایالات متحده تخمین می‌زند که از هر چهار بیماری جدید یا در حال ظهور، سه مورد آن منشا حیوانی دارند. در مورد بیماری COVID-19 نیز متخصصان اولین نشانه‌های آن را در هوای مرطوب استان ووهان چین و آن هم در بازار خرید و فروش گوشت حیوانات وحشی جستجو کردند.

نتایج یک تحقیق که به تازگی در مجله نیچر منتشر شده، تئوری‌های توطئه ای مبنی بر ساخته شدن ویروس کرونا در آزمایشگاه را به کلی رد می‌کند و منشا بروز این ویروس را کاملا مشابه کرونا در ژن خفاش و مشابه با ویروسی در مورچه خوارها شناسایی می‌کند و این خود مهر تاییدی است بر این فرضیه که این ویروس از طریق خفاش‌ها و مورچه خوارهای فروخته شده در بازار هوآنان به انسان سرایت کرده است.

هنوز مستنداتی مبنی بر تاثیر تغییرات اقلیمی در شیوع ویروس کرونا یافت نشده است، اما این احتمال وجود دارد که تغییرات اقلیمی به طور غیرمستقیم و از طریق فعالیت‌های انسانی‌ای که حیوانات وحشی و انسان‌ها را به هم نزدیک می‌کند، عمل کرده باشد. مثلا بر اثر نابودی محصولات زراعی و دام‌ها به دلایل مختلفی اعم از سیل، خشکسالی، امواج گرما یا بروز آفات، ممکن است مردم ترغیب شوند از حیوانات وحشی به عنوان غذا استفاده کنند. این امر می‌تواند زمینه‌ساز بیماری‌های مختلفی مشابه آنچه که در سال ۱۹۹۶ در مورد ویروس مرگبار ابولا در روستایی جنگلی در شمال گابن اتفاق افتاد، شود.

کارشناسان در این مورد معتقد بودند که عامل این بیماری کشتن و خوردن یک شامپانزه توسط روستائیان بوده است. در سال ۲۰۰۷ که بار دیگر این بیماری گسترش یافت، عامل آن تغذیه مردم محلی از خفاش‌های میوه‌ خوار معرفی شد. 

هجوم انسان‌ها به اکوسیستم‌های جنگلی بکر و تخریب آن ها نیز می تواند خطر شیوع ویروس ‌ها را از گونه‌های وحشی جانوری به انسان ها به شدت افزایش دهد. بر اساس مطالعه‌ای دیگر که در مجله نیچر چاپ شده است، زیستگاه‌های تخریب شده، حامل ویروس‌هایی هستند که توانایی انتقال به انسان را دارند چون با از بین رفتن تنوع زیستی میان جانداران، زمینه ابتلای گونه‌های باقیمانده به ویروس‌های موجود افزایش می‌یابد.

در واقع به بیان علمی، از بین رفتن تنوع در بین گونه‌های جانوری می‌تواند زمینه موثر برای انتقال بیمار‌ی‌ها را کاهش یا افزایش دهد گرچه تحقیقات موجود نشان داده‌اند که در اغلب موارد، نابودی تنوع گونه‌های جانوری موجب افزایش احتمال انتقال بیماری‌‌ها شده است.


سیستم دفاعی ضعیف بدن راهی برای شیوع انواع ویروس ها

در پهنه‌های شمالی کره زمین، همه‌گیری آنفولانزا معمولاً در فاصله ماه های می تا اکتبر رخ می‌دهد و در ژانویه و فوریه به اوج خود می‌رسد. به طور کلی آب‌ و هوای گرم باعث کاهش شیوع آنفولانزا می‌شود؛ احتمالا به این دلیل که افراد مدت زمان کمتری را در فضاهای سربسته و به شکل جمعی سپری می‌کنند. از سوی دیگر در شرایط جوی گرم و مرطوب، ویروس‌هایی که دستگاه تنفسی انسان را تحت تاثیر قرار می‌دهند، امکان کمتری برای بقا دارند.

بنابراین، زمانی که تغییرات اقلیمی رخ می‌دهد، معمولاً بخش‌هایی از شمال کره زمین را که سرد و خشک‌تر است، تحت تاثیر قرار می‌دهد. 

اما هیچ اجماع علمی بر سر اینکه گرم‌ شدن زمین در دهه‌های آینده لزوماً منجر به کاهش شیوع ویروس آنفولانزا می‌شود، وجود ندارد. با این‌ حال تغییرات اقلیمی اثرات نامحسوسی و غیرمستقیمی در پی دارند؛ مثلا بررسی شیوع ویروس آنفولانزا در بین سال‌های ۱۹۹۷ تا ۲۰۱۳ حاکی از آن است پس از زمستان‌های نسبتا گرم‌تر، فصول آنفولانزایی شدیدتری در سال بعد اتفاق می‌افتد. 

مقاله‌ای در پلوس کارنتس می‌گوید: زمستان‌های معتدل و نه چندان سرد، امکان تحقق «ایمنی گله‌ای» را کاهش می‌دهند، زیرا افراد کمتری به ویروس ها مبتلا می‌شوند. در نتیجه این باعث می‌شود ویروس در سال آینده شرایط مساعدتری برای تکثیر داشته باشد و در نتیجه همه‌گیری بیشتری را نیز موجب می شود.

طی مطالعات انجام شده در سال جاری، هشدار داده می‌شود که نوسانات شدید دما که از مشخصه‌های اصلی گرمایش زمین است، توان مقابله سیستم دفاعی بدن را در برابر بیماری‌های تنفسی کاهش می‌دهد.

محققان هم چنین دریافته‌اند که تغییرات آب و هوایی در پاییز، ارتباط مستقیمی با شدت شیوع آنفولانزا در زمستان دارد؛ مدل‌های آب‌ و هوایی نشان می‌دهند که تغییرات اقلیمی سریع در پاییز، در اقلیم‌های گرم تر نیمه شمالی نیز ادامه می‌یابد و این بدان معناست که در قرن بیست و یکم، احتمال همه‌گیری آنفولانزا در برخی از مناطق پرجمعیت جهان در حدود بیست تا پنجاه درصد افزایش خواهد یافت!

سیستم دفاعی بدن سالمندان و خردسالان نسبت به تغییرات دما آسیب‌پذیرتر است. نتایج تحقیقات در استرالیا نشان می دهد که همه گیری صرع در کودکان در این کشور ارتباط مستقیمی با کاهش دمای هوا داشته است.


چرا باید به آینده خوش‌بین باشیم؟

نگرانی‌هایی زیادی در این خصوص وجود دارد که تغییرات اقلیمی، شیوع بیماری‌های ویروسی را تشدید کند. با فرض درست بودن این فرضیه، علم ابزار خوبی برای روبه‌رو شدن با آن است. پیشرفت‌های اخیر فناوری باعث شده‌اند تا فرایند ساخت واکسن‌ها بسیار سریع‌تر از گذشته دنبال شوند، چیزی که تا یک دهه قبل، حتی تصور آن هم ممکن نبود!

اگرچه واکنش‌های کند در قبال ویروس کرونا چندان امیدوارکننده نبوده است، اما همین وضعیت در یک دهه پیش می‌توانست بسیار وخیم‌تر رخ بدهد، تا جایی که تولید اولین واکسن در حدود ۱۰ الی ۱۵ سال به طول بینجامد! اما در حال حاضر شرایط به نحوی است که برآورد می‌شود دانشمندان بتوانند طی ۱۲ تا ۱۸ ماه آینده، به واکسن موثری برای مقابله با ویروس کرونای جدید دست یابند.

سال ۲۰۱۴ ژورنال انجمن سلطنتی بریتانیا در نتیجه‌گیری خود از تجزیه و تحلیل بیماری‌های عفونی نوشت:

داده‌ها بیانگر این نکته هستند که اگرچه شیوع بیماری‌های واگیردار به طور کلی افزایش یافته است، اما به موازات آن، پیشرفت‌های جهانی در زمینه پیشگیری، تشخیص زودهنگام، کنترل و درمان مبتلایان نیز موثرتر از قبل به روند خود ادامه می‌دهند.


لینک منبع: 

https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-might-global-warming-influence-the-spread-of-viruses#A-taste-of-things-to-come

ddd
تهران، میدان ونک ، خیابان برزیل شرقی ، خیابان شمس لاهیجانی، پلاک 23 ، مجتمع اداری رویال ونک ، طبقه دوم
ddd
info@colifelabs.com