آزمایش ‌های غربالگری دوران بارداری و پیش‌ از تولد

آزمایش های غربالگری پیش از تولد

در دوران بارداری افکار مختلفی به ذهن هجوم می آورند که گاهاً ترسناک و دلهره آور هستند. اگر برای انجام آزمایش های غربالگری پیش از تولد دچار اضطراب و تپش قلب شدید می شوید، باید بدانید که این اضطراب تنها مربوط به شما نیست و مادران باردار زیادی با شنیدن این آزمایش ها دچار استرس می شوند. اما یادمان باشد که آگاهی و دانش در این زمینه ما را یاری نموده و به ما قدرت می دهد. اگر جزو آن دسته از بانوانی هستید که از انجام برخی از آزمایش های دوران بارداری و پیش از تولد به خاطر ترس و دلهره امتناع می ورزید، وقت آن است که نوع نگاه خود را به ‏آن ‏ها تغییر دهید. بخاطر داشته باشید که پزشک شما محرم خوبی است و به راحتی می توانید سوالات و دغدغه های خود در مورد این آزمایش ها و نتایج آن را با وی در میان بگذارید.

 

آزمایش های غربالگری دوران بارداری کدامند؟

آزمایش های غربالگری دوران بارداری شامل انواع آزمایش هایی است که در دوران حاملگی به توصیه پزشک یا به دلخواه خود فرد انجام می شود. برخی از آزمایش هایی که در دوران بارداری انجام می شوند، به قصد سنجش احتمال بروز بیماری های خاص یا ناهنجاری های کروموزومی نظیر سندروم داون (Down syndrome) صورت می گیرند. پزشکان عموماً انجام این آزمایش ها را در همان جلسات اول ویزیت خود توصیه می کنند، چرا که اغلب این آزمایش ‏ها بایستی در سه ماهه اول یا دوم حاملگی انجام ‌شوند. این نوع آزمایش غربالگری فقط می تواند احتمال خطر برای بروز شرایط خاص بیماری را تخمین بزند اما نمی تواند تضمین کند که قطعاً مشکل خاصی به وقوع خواهد پیوست. این آزمایش ها معمولاً غیر تهاجمی هستند و از طریق سونوگرافی یا نمونه گیری خون مادر انجام می ‏شوند. اگرچه انجام آزمایش های پیش از تولد در اکثر موارد اختیاری است اما متخصصان زنان اغلب انجام این آزمایش ها را توصیه می کنند. در صورتی که نتیجه آزمایش های اولیه مثبت باشد، انجام آزمایش های تشخیصی بیشتری لازم خواهد شد به طوری که برخی از آن ها به شیوه های تهاجمی تر صورت می پذیرند تا مختصات دقیق‌ تری از وضعیت جنین را در اختیار مادر باردار و پزشک متخصص  قرار دهند.

سایر آزمایش های دوران بارداری جهت بررسی عوامل تهدیدکننده سلامت مادر، کودک و یا فرایند بارداری انجام می شوند. یکی از این موارد، آزمایش تحمل گلوکز (قند بارداری) که برای بررسی ابتلا مادر به بیماری دیابت در دوران حاملگی انجام می شود. این نوع دیابت قابل کنترل و درمان است و برای همه مادران باردار توصیه می شود. مادرانی که در خطر داشتن فرزندانی با ناهنجاری های خاص ژنتیکی یا بیماری های عفونی هستند، نسبت به سایرین نیازمند انجام آزمایش های غربالگری بیشتری هستند. مثلاً اگر مادر در مناطقی زندگی کرده باشد که سل شیوع داشته است ممکن است پزشک وی انجام آزمایش پوستی توبرکولین را توصیه کند.

 

آزمایش های غربالگری دوران بارداری چه زمانی انجام می‌شوند؟

آزمایش های غربالگری سه ماهه اول معمولاً می توانند بعد از هفته دهم بارداری آغاز شوند. در این مرحله آزمایش ها اغلب به صورت سونوگرافی و آزمایش خون هستند و شرایط رشد کودک و احتمال ابتلا به بیماری های ژنتیکی مانند سندروم داون را بررسی می کنند. همچنین سایر مواردی که سلامت کودک را تهدید می کنند، نظیر نارسایی های قلبی، فیبروز سیستیک و سایر مسائل مربوط به رشد را نیز مدنظر قرار می دهند.
انجام تک تک این آزمایش ‏ها می تواند سخت باشد اما برای بسیاری از مردم فهمیدن جنسیت نوزاد از طریق غربالگری بسیار زودهنگام، این آزمایش ها را هیجان انگیز و قابل تحمل ‏تر می ‏نماید؛ مخصوصاً آزمایش غیر تهاجمی تشخیص جنسیت پیش از تولد (Noninvasive prenatal testing, NIPT) که دختر یا پسر بودن جنین را با آزمایش خون مشخص می‌کند (نمونه ‏گیری خون به قصد انجام آزمایش NIPT در مطب همه پزشکان در دسترس نیست و متخصصان سلامت، بسته به سن یا سایر عوامل خطرساز ممکن است تصمیم بگیرند این آزمایش را تجویز نکنند. اما اگر شما طالب انجام این آزمایش هستید جهت حصول اطمینان می توانید تصمیم خود را با یک پزشک متخصص در میان بگذارید).
آزمایش های غربالگری‌ سه ماهه دوم بارداری می توانند حد فاصل هفته چهاردهم تا هجدهم بارداری صورت گیرند. نمونه خونی که در این دوران مورد آزمایش قرار می گیرد می تواند وجود خطر ابتلا به سندروم داون یا عارضه نقص لوله عصبی (Neural tube defects, NTDs) و یا ناهنجاری های دیواره شکم مانند گاستروشیزیس (Gastroschisis) و امفالوسل (Omphalocele) را مورد ارزیابی قرار دهد. البته سونوگرافی به تکنسین یا پزشک متخصص این امکان را می دهد که آناتومی نوزاد را به دقت بررسی کند؛ زمان مناسب برای انجام آن نیز معمولاً بین هفته هجدهم تا بیست‌ و‌ دوم بارداری است. در صورت مشاهده موارد مشکوک یا نتایج غیرطبیعی در هر یک از تست های مذکور، می توان پیگیر انجام آزمایش هایی شد که ابعاد دقیق تری از وضعیت جنین را برای پزشک معالج روشن می کند. در ادامه به تفصیل به بررسی هر یک از آزمایش ‏های غربالگری می ‏پردازیم.

آزمایش های غربالگری سه ماهه اول بارداری:

سونوگرافی:

سونوگرافی از امواج صوتی برای تهیه تصویر از جنین داخل رحم، استفاده می کند. این آزمایش برای تعیین اندازه و محل قرار گرفتن جنین کاربرد دارد و از این طریق می تواند ناهنجاری های احتمالی در ساختار رشد اعضای بدن و استخوان ها را بررسی کرد. نوع خاصی از سونوگرافی وجود دارد که سونوگرافی فراتابی پشت گردن یا NTز(Nuchal translucency) نامیده می شود. هدف از انجام آن بررسی میزان تجمع مایع پشت گردن جنین است. اگر حجم این مایع بیش از حد معمول باشد، می تواند به منزله احتمال ابتلای جنین به عارضه سندروم داون باشد؛ البته این احتمال قطعی نیست.

آزمایش های خون اولیه:

در سه ماهه اول دوران بارداری، پزشک می تواند دو نوع آزمایش خون را با نام ها‌ی "آزمایش غربالگری یکپارچه متوالی" و "آزمایش غربالگری یکپارچه سرم" تجویز کند. این آزمایش ها برای اندازه گیری سطح برخی از مواد موجود در خون، یعنی پروتئین پلاسمایی A مرتبط با بارداری و هورمونی به نام گنادوتروپین کوریونی انسان استفاده می شوند. در اوایل دوران بارداری آزمایش خون برای مادر انجام می شود تا ایمنی بدن مادر در مقابل بیماری هایی نظیر سرخجه، سفلیس، هپاتیت ب و HIV محک زده شود؛ علاوه بر این از طریق این مرحله از آزمایش خون می توان احتمال ابتلای مادر به کم خونی را نیز مورد بررسی قرار داد.
از دیگر کاربردهای آزمایش خون می توان به تشخیص گروه خونی و فاکتور Rh برای تعیین میزان تطابق Rh خون مادر و کودک اشاره کرد. Rh می تواند مثبت یا منفی باشد. عموم افراد دارای Rh مثبت هستند اما اگر Rh خون مادر منفی باشد، بدن پادتن هایی (آنتی بادی) تولید می کند که می تواند بر زایمان های بعدی اثرات مخربی داشته باشد. زمانی که ناسازگاری Rh وجود داشته باشد، اکثر خانم های Rh منفی در حدود 28 هفتگی بارداری و پس از زایمان، ایمونوگلوبولین Rh دریافت می کنند. این ناسازگاری زمانی رخ می دهد که Rh مادر منفی و Rh جنین مثبت باشد و در این شرایط برای مادر تزریق انجام می‌شود، اما اگر Rh جنین نیز منفی باشد نیازی به تزریق ایمونوگلوبولین Rh به مادر نمی باشد. بخاطر داشته باشید که تا زمان تولد نوزاد، هیچ روش غیرتهاجمی‌ برای تعیین گروه خونی جنین وجود ندارد.

نمونه‌برداری از پرزهای جفتی:

نمونه برداری از پرزهای جفتی (Chorionic villus sampling, CVS) یک آزمایش غربالگری تهاجمی است. طی فرایند انجام این آزمایش، نمونه کوچکی از سلول ها یا پرزهای جفت در محل اتصال جفت به دیواره رحم برداشته می شود. ممکن است پزشک این آزمایش را در پی نتایج غیرطبیعی حاصل از آزمایش های غیر تهاجمی قبلی تجویز کند. عموماً این آزمایش را بین هفته دهم تا دوازدهم بارداری انجام می دهند و هدف از آن، بررسی مشکلات کروموزومی نظیر سندروم داون یا ناهنجاری های ژنتیکی نظیر فیبروز سیستیک است. به طور کلی، دو نوع نمونه برداری از پرزهای جفتی وجود دارد. در نوع اول نمونه برداری از طریق شکم انجام می‌شود که به آن ترانس ابدومینال‌ (Trans abdominal) گفته می‌ شود. در نوع دوم، نمونه برداری از طریق دهانه رحم صورت می گیرد که از آن تحت عنوان ترانس واژینال (Transvaginal) یاد می شود. انجام این آزمایش ممکن است عوارضی نظیر درد شکمی یا لکه ‏بینی در پی داشته باشد. همچنین احتمال کمی برای خطر سقط جنین در این آزمایش وجود دارد. از آن‌جایی که این یک آزمایش اختیاری است، لزومی ندارد که حتماً انجام شود.

آزمایش های غربالگری سه ماهه دوم بارداری:

سونوگرافی:

در سه ماهه دوم بارداری، سونوگرافی دقیق تری انجام می شود که از آن با نام سونوگرافی بررسی آناتومی جنینی یاد می کنند و طی آن مسائل رشد جنین از نوک سر تا انگشت پا مورد بررسی قرار می گیرد. هدف از انجام آن، ارزیابی کامل و دقیق شرایط رشد بدنی جنین است. با انجام این سونوگرافی نمی توان تمام عوارض احتمالی جنین را مورد ارزیابی قرار داد و از این رو اهمیت غربالگری هایی که در ادامه ذکر خواهد شد مشخص تر می شود. اما به هر حال انجام این آزمایش به پزشک متخصص زنان شما این امکان را می دهد که بتواند اعضای بدن جنین را از نزدیک مشاهده کند.

آزمایش های خون:

آزمایش غربالگری چهارگانه:

این آزمایش شامل آزمایش خونی است که در سه ماهه دوم بارداری گرفته می شود. این آزمایش می تواند به پزشک زنان در تشخیص افزایش خطر سندروم داون، نقص لوله عصبی و ناهنجاری های دیواره شکم کمک کند. از آنجایی که این آزمایش چهار پروتئین موجود در بدن جنین را مورد بررسی قرار می دهد، لفظ چهارگانه برای آن مورد استفاده قرار می گیرد. آزمایش غربالگری چهارگانه معمولاً برای کسانی توصیه می شود که آزمایش غربالگری یکپارچه متوالی یا آزمایش غربالگری یکپارچه سرم را انجام نداده اند. دقت این آزمایش در جهت تشخیص سندروم داون در مقایسه با آزمایش های نمونه برداری از پرزهای جفتی و سونوگرافی فراتابی پشت گردن، کمتر است. 

تست غربالگری قند خون:

این تست احتمال وجود دیابت بارداری را مورد بررسی قرار می دهد که یک بیماری رایج در دوران بارداری است و معمولاً پس از زایمان برطرف می شود. آزمایش غربالگری قند خون برای همه بانوان باردار ضروری و رایج است. توجه داشته‌ باشید که حتی اگر در دوران پیش از بارداری دیابت نداشته اید ممکن است در دوران حاملگی به این بیماری دچار شوید.

 


بیشتر بخوانید:  آزمایش قند ناشتا - Fasting Blood Sugar | چرا باید این آزمایش را انجام دهیم؟ | چه آمادگی قبل از انجام آزمایش خون لازم است؟


 

دیابت حاملگی احتمال انجام سزارین برای زایمان را افزایش می دهد، چرا که عموماً فرزندان مادرانی که دچار دیابت هستند، از جثه بزرگتری نسبت به سایرین برخوردارند. همچنین ممکن است که نوزاد تا چند روز پس از به دنیا آمدن نیز دچار نوع خفیفی از قند خون باشد. برخی از پزشکان، غربالگری دیابت را با روش کوتاه تری انجام می دهند، به این نحو که پس از نوشیدن نوع خاصی از شربت توسط فرد باردار، در حدود یک ساعت بعد اقدام به نمونه گیری از خون کرده و آن را در راستای بررسی میزان قند خون مورد ارزیابی قرار می دهند. اگر سطح قند خون شما بالاست، پزشک شما آزمایش تحمل گلوکز طولانی تری را برایتان تنظیم می کند و نمونه‏ گیری با ناشتایی انجام می ‏شود تا قند خون اندازه گیری شود، سپس یک محلول قندی می نوشید و تا سه ساعت بعد، هر یک ساعت یکبار قند خونتان را اندازه می گیرید. برخی پزشکان ترجیح می دهند صرفاً آزمایش تحمل گلوکز طولانی‏ تر را انجام دهند، مگر اینکه در فرد عوامل خطر دیابت بارداری وجود داشته باشد. اگر جواب آزمایش دیابت بارداری مثبت باشد، فرد باردار طی ده سال پس از زایمان در خطر ابتلا به دیابت است، بنابراین لازم است پس از تولد نوزاد این آزمایش را مجدداً انجام دهد.
 


بیشتر بخوانید: نکاتی مهم در مورد دیابت بارداری | علائم، عوارض، تشخیص و کنترل


 

آمنیوسنتز:

در آزمایش آمنیوسنتز مقداری مایع آمنیون از رحم مادر خارج شده و مورد بررسی قرار می گیرد. جنین در رحم توسط این مایع شناور محاصره شده است، به همین دلیل این مایع شامل ترکیب ژنتیکی سلول های جنین و مواد شیمیایی تولید شده توسط جنین نیز می باشد. این آزمایش بعد از هفته پانزدهم بارداری و برای بررسی عارضه های ژنتیکی همچون سندروم داون و یا سندروم مهره‌های شکاف دار صورت می گیرد. 
در صورتی که یکی از موارد زیر وجود داشته باشد، باید انجام این آزمایش را مدنظر قرار داد:

  • مشاهده نتایج غیرطبیعی در آزمایش غربالگری دوران بارداری
  • تجربه مواجهه با عارضه های کروموزومی مانند سندرم داون در دوران بارداری قبلی
  • سن بالاتر از 35 سال در مادران باردار
  • وجود سابقه بیماری ژنتیکی در خانواده فرد باردار
  • در صورت وجود اختلال ژنتیکی در مادر یا پدر جنین

 


بیشتر بخوانید: آزمایش آمنیوسنتز- Amniocentesis | چرا باید این آزمایش را انجام دهیم؟ | چه آمادگی قبل از انجام آزمایش مایع اطراف جنین لازم است؟


 

آزمایش غربالگری سه ماهه پایانی بارداری:

غربالگری استرپتوکوک گروه ب (Group B Streptococcus, GBS)

استرپتوکوک گروه ب نوعی باکتری است که می تواند منجر به بروز عفونت های جدی برای مادر و فرزند شود. در زنان سالم، این باکتری عموماً در نواحی زیر یافت می شود:

  • دهان
  • گلو
  • قسمت تحتانی روده
  • واژن

وجود این باکتری در واژن، در صورتی که شرایط بارداری وجود نداشته باشد برای زنان مضر نیست، اما برای نوزادی که به روش طبیعی (از طریق واژن) به دنیا می آید و سیستم ایمنی قدرتمندی ندارد، می تواند به شدت آسیب زا باشد و سبب بروز عفونت های جدی در دوران نوزادی شود. این آزمایش غربالگری می تواند طی هفته های سی و پنج تا سی و هفتم بارداری، از طریق نمونه برداری از واژن و روده انجام شود. در صورت مثبت بودن نتیجه آزمایش، مادر می تواند با مصرف آنتی بیوتیک هایی خطر ابتلای نوزاد به این عفونت باکتریایی را کاهش دهد.

 

با دکتر خود مشورت کنید:

آزمایش های غربالگری دوران بارداری، اطلاعات بیشماری را در اختیار افراد باردار و پزشک متخصص زنان قرار می دهند. بسیاری از آن ها رایج و ضروری هستند. با این حال، برخی از آن ها جنبه های شخصی تر دارند. اگر دچار تردید یا اضطراب برای انجام آزمایش های غربالگری هستید، این مورد را با پزشک معالج خود در میان بگذارید. در این راستا می توانید از مشورت با یک متخصص ژنتیک نیز بهره مند شوید. مجموعه متخصصینی که با آن ها در ارتباط هستید، می توانند نکات روشنگری درباره آزمایش های غربالگری در دوران حاملگی به شما ارائه دهند و از این طریق کمک کنند تا تصمیم مناسبی اتخاذ کنید.

 

 


منابع:

https://www.healthline.com

دکتر سارا کدخدایی

ddd
تهران، میدان ونک ، خیابان برزیل شرقی ، خیابان شمس لاهیجانی، پلاک 23 ، مجتمع اداری رویال ونک ، طبقه دوم
ddd
info@colifelabs.com